Jako rodzice chcemy, żeby nasze dzieci potrafiły się podnieść po porażce, nie załamywały się po słabej ocenie i umiały powiedzieć: „spróbuję jeszcze raz”. Pragniemy, by potrafiły poradzić sobie, gdy ktoś je skrytykuje czy odrzuci — żeby umiały wrócić do relacji bez zamykania się w sobie. I żeby wyrosły na dorosłych, którzy potrafią wstać po trudnym dniu, poradzić sobie ze stresem i wrócić do równowagi po kłótni czy rozczarowaniu. Czyli takich, których cechuje prawdziwa rezyliencja.

Odporność psychiczna a rezyliencja – podobieństwa i różnice

Często potocznie mówimy o odporności psychicznej. W nauce pojęcia odporność psychiczna i rezyliencja bywają stosowane zamiennie, jednak w psychologii coraz częściej zwraca się uwagę na subtelną, ale ważną różnicę między nimi.

Odporność kojarzy się z wytrzymałością, zdolnością działania mimo trudności i utrzymywaniem kontroli pod presją – i jest raczej cechą.. Oznacza bycie twardym. Z kolei rezyliencja to proces i umiejętność powrotu do równowagi po tym, co trudne, zdolność regeneracji i uczenia się z doświadczeń – wiąże się więc z elastycznością. Można więc powiedzieć, że odporność pozwala przetrwać, a rezyliencja – rozwijać się dzięki trudnościom i czuć się dobrze.

Czym jest rezyliencja?

Rezyliencja to zdolność adaptacji i powrotu do równowagi po wyzwaniach i przeciążeniu. Nie jest to wrodzona cecha ani chwilowy stan, lecz proces, który obejmuje:

• rozpoznawanie emocji i sygnałów przeciążenia,
• odbudowywanie energii i spokoju,
• elastyczne dostosowywanie się do zmian i wyzwań codzienności.

To właśnie dzięki rezyliencji potrafimy uczyć się na trudnych doświadczeniach, zamiast je tylko przetrwać.

Tradycyjne podejście do odporności psychicznej: „co cię nie zabije, to cię wzmocni”

Przez lata dominowało przekonanie, że odporność psychiczną można zbudować przez wystawianie siebie lub dziecka na coraz trudniejsze sytuacje. W tym duchu powtarzano: „Nie rozpieszczaj dzieci, życie i tak da im w kość”, „Musisz wychodzić ze strefy komfortu, żeby się rozwijać.”

Niestety, skutkiem tego podejścia jest stan, w którym niemal cały czas funkcjonujemy poza strefą komfortu i przeżywamy ogromny stres, a właściwie wręcz się do niego przyzwyczajamy.

Czy jednak funkcjonujemy w tym dobrze? Czy jesteśmy empatyczni, kreatywni czy funkcjonujemy na co dzień ledwo co, rozdrażnieni, przytłoczeni i działający schematycznie?

Kiedy „hartowanie” przestaje działać

Tradycyjne podejście zakłada, że stres hartuje – że im więcej zniesiesz, tym silniejsza/y się stajesz. I częściowo to prawda – warto podejmować wyzwania i stawiać czoła trudnościom, jednak mądrze i z głową, mając świadomość, że nadmierny i długotrwały stres wcale nie pomaga się rozwijać, a wręcz odwrotnie – zabiera w nas życzliwość, motywację, zdolność do racjonalnego myślenia i kreatywność, a z czasem też zdolność do stawiania czoła kolejnym stresorom.

Z perspektywy samoregulacji wiemy dziś, że długotrwały stres osłabia układ nerwowy, a nie go wzmacnia. Warto pamiętać, że długotrwałe życie poza strefą komfortu powoduje przeciążenie układu nerwowego. Wtedy ciało i mózg pozostają w trybie przetrwania, stale wydzielają hormony stresu, a energia i poczucie bezpieczeństwa spadają. Skutkiem ubocznym może być zwiększona reaktywność na stres, wypalenie i trudności ze zdrowiem psychicznym. Wtedy nawet drobiazgi mogą prowadzić do poczucia przytłoczenia, nie mamy na nic siły i reagujemy agresją bądź wycofaniem.

Rezyliencja w ujęciu samoregulacji

Stuart Shanker, kanadyjski psycholog i twórca koncepcji Self-Reg (Samoregulacja), proponuje inne spojrzenie na rezyliencję niż tradycyjne „hartowanie”. Według niego:

“Resilience is not a trait—it’s a state. And the key to that state is restoration.”
„Rezyliencja nie jest cechą – to stan. A kluczem do tego stanu jest regeneracja.”

W tym ujęciu rezyliencja to zdolność do odzyskiwania równowagi po trudnych doświadczeniach, a nie twardość w stresie. Pojawia się wtedy, gdy nasze ciało i mózg mają energię, spokój i poczucie bezpieczeństwa.

Gdy jesteśmy przeciążeni – elastyczność znika, a zastępuje ją napięcie i sztywność reakcji. Samoregulacja to umiejętność świadomego rozpoznawania własnych stresorów, sygnałów przeciążenia i regeneracji – dzięki niej możemy odbudowywać równowagę i rozwijać prawdziwą odporność psychiczną.

Rezyliencja a zaufanie do siebie i innych ludzi

Pracując z dorosłymi klientkami, przekonałam się, że bardzo ważnym elementem rezyliencji są:

• zaufanie do siebie, oparte o świadomość swoich mocnych stron i zasobów wewnętrznych oraz zewnętrznych, a także o przekonanie “poradzę sobie” (czyli poczucie wewnętrznej skuteczności),
• poczucie bezpieczeństwa wśród innych, oparte na świadomości że ludzie są różni, ale większość z nich nie jest przeciwko nam, nie ocenia nas negatywnie i nawet jeśli popełnimy błąd, nie doznamy dotkliwej kary, ale będziemy mogli błąd naprawić i z niego się uczyć.

Kształtowanie tych składników rezyliencji u dziecka wymaga wspierającego i bezpiecznego nie tylko fizycznie, ale też emocjonalnie, poznawczo i relacyjnie otoczenia. Ludzi, którzy nie krytykują i nie oceniają wciąż negatywnie, nie zakładają złych intencji i lenistwa, nie przyłapują wciąż na błędach i nie karzą za nie, ale pomagają je poprawiać.

Jednak nawet jeśli w dzieciństwie takiego środowiska nie doznaliśmy, w dorosłości to zaufanie i poczucie można odbudować – szukając dowodów na to, że w wielu sytuacjach sobie poradziliśmy oraz że mamy zasoby wewnętrzne, na których możemy się oprzeć, a ludzie wokół nas bywają wspierający i akceptujący.

Rezyliencja a potrzeba wsparcia od innych

Czy osoby odporne psychicznie to te najbardziej samodzielne? W ostatnich latach coraz częściej mówi się o pojęciu wzajemnej zależności (ang. interdependence) w opozycji do samodzielności (ang. self-dependence). Potrzebujemy ich obu.

Osoby odporne psychicznie w dużej mierze radzą sobie same, mają zaufanie do własnych decyzji i potrafią wziąć odpowiedzialność, równocześnie jednak mają świadomość, że nikt nie jest samotną wyspą. Żyjemy w społeczeństwie i każdy z nas czasem potrzebuje wsparcia. Co więcej, razem jesteśmy silniejsi (o ile potrafimy się wspierać, a nie walczyć ze sobą nawzajem).

Umiejętność budowania dobrych relacji i pozyskiwania wsparcia kiedy go potrzebujemy oraz zdolność do wzajemności w relacjach są ważną częścią odporności psychicznej. Zwłaszcza w dzisiejszym świecie, pełnym stresu i kryzysów na różnych poziomach.

Rezyliencja to elastyczność, nie siła przeciw stresowi

Warto pamiętać, że prawdziwa siła nie polega na tłumieniu emocji czy „zaciskaniu zębów”. Prawdziwa siła i odporność polega na tym, że kiedy czujemy przeciążenie, zamiast być dla siebie twardzi i bezlitośni:

• potrafimy odpuścić presję,
• zatrzymać się na chwilę,
• dać sobie życzliwość,
• zaopiekować się swoimi potrzebami,
• poprosić o wsparcie oraz
• odzyskać zasoby.

To trochę tak jak z drzewami: silny wiatr przetrwają te drzewa, które potrafią się ugiąć, a te które stoją sztywno, łatwiej się łamią.

Rezyliencja to też świadomość, że biegniemy w długim maratonie życia, a nie w ciągłym sprincie. Rezyliencja wiąże się więc nie z ignorowaniem stresu czy walczeniem z nim, ale ze świadomością, jak ciągłe napięcie na nas działa, umiejętnością odczytywania własnych stanów i zaopiekowania się sobą tak, by mieć zasoby na kolejne wyzwania.

Podsumowanie: rezyliencja to proces, który można rozwijać

Rezyliencja to nie walka ze stresem, ale sztuka powrotu do równowagi i stawania się coraz silniejszym dzięki wewnętrznemu poczuciu bezpieczeństwa i zaufania do swoich sił. Nie jest cechą, lecz procesem rozwijanym codziennie – ucząc się uważności, odpoczynku i regeneracji oraz kształtując różne umiejętności i siły wewnętrzne oraz nastawienie, które będzie nas wspierać w stresie. To z elastyczności i umiejętności zarządzania swoim poziomem stresu rodzi się prawdziwa siła – taka, która wzmacnia, a nie wypala.